भारताच्या अकराव्या पंचवार्षिक योजनेच्या पहिल्या वर्षात (2007-08) औद्योगिक विकासाचा वृद्धि दर 8.5 टक्के होता. हे उद्योग मंत्रालयाच्या आकडेवारीवर आधारित आहे.

दहावी योजना कालावधीत प्रतिवर्षी 10 दशलक्ष रोजगार संधीचे उद्दिष्ट ठेवून गुप्ता समिती गठित करण्यात आली होती. ही समिती गुप्ता यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन करण्यात आली होती आणि त्यांचे काम रोजगार निर्मितीच्या संधी शोधणे आणि शिफारशी करणे होते. अन्य योजना कालावधीत अशी विशिष्ट समिती स्थापन करण्यात आली नव्हती. त्यामुळे, दहावी योजना बरोबर उत्तर आहे.

निती आयोगातील "निती" राष्ट्रीय परिवर्तन संस्था (National Institution for Transforming India) म्हणजे नव्हे तर "नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर ट्रान्सफॉर्मिंग इंडिया" म्हणजे आहे. त्यामुळे पर्याय अ बरोबर आहे.

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेचे उद्दिष्ट "जलद आणि सर्वसमावेशी वृद्धी" होते. हे पर्याय (A) मध्ये नमूद केले आहे, तर पर्याय (B) चुकीचा आहे कारण अकराव्या पंचवार्षिक योजनेचे उद्दिष्ट "अधिक आणि संतुलित वृद्धी" नव्हते.

बरोबर उत्तर आहे: अ, ब, क आणि ड

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेने सर्वसमावेशकता आणि मोजता येण्यासारखी लक्ष्ये समाविष्ट केली. यामध्ये पायाभूत सुविधा (अ), पर्यावरण (ब), उत्पन्न आणि गरिबी (क) आणि शिक्षण आणि आरोग्य (ड) यांचा समावेश होता. म्हणून, सर्व पर्याय योग्य आहेत आणि बरोबर उत्तर आहे "अ, ब, क आणि ड."

दहाव्या योजनेमध्ये दिल्लीचा देशांतर्गत उत्पादनातील वृद्धि दर सर्वाधिक होता. कारण दिल्ली हे देशाचे राजकीय आणि आर्थिक केंद्र आहे जिथे विविध उद्योग आणि सेवा क्षेत्रे आहेत. गोवा हा एक पर्यटन-आधारित राज्य आहे, तर तमिळनाडू आणि महाराष्ट्र औद्योगिकदृष्ट्या विकसित राज्ये आहेत परंतु ते दिल्लीच्या वाढीच्या दराशी जुळत नव्हते.

दोन्ही पर्याय योग्य आहेत.

**पर्याय (a) योग्य आहे:**
दहाव्या पंचवार्षिक योजनेत भारत सरकारने भारतातील सर्व खेडी सर्व हवामान रस्त्यांनी जोडण्याचे उद्दिष्ट जाहीर केले होते.

**पर्याय (b) योग्य आहे:**
बाराव्या पंचवार्षिक योजनेत भारत सरकारने राष्ट्रीय आणि राज्य रस्ते किमान दूमार्गी श्रेणींचे करण्याचे उद्दिष्ट निश्चित केले होते.

सहावी पंचवार्षिक योजना ग्रामीण विकासावर विशेष भर देणारी होती कारण या योजनेत एकूण गुंतवणूकीपैकी 43% गुंतवणूक एकात्मिक ग्रामीण विकासासाठी उपलब्ध करून देण्यात आली होती. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण या अन्य पंचवार्षिक योजनांमध्ये ग्रामीण विकासावर एवढा भर नव्हता.

चौथी पंचवार्षिक योजना 1969 मध्ये सुरू झाली. ही योजना 1969 ते 1974 पर्यंतची होती. ती चौथी पंचवार्षिक योजना म्हणून ओळखली जाते.

बारव्या पंचवार्षिक योजनेवर (b) वृद्धीचे लक्ष्य साध्य करण्यासारखे नाही आणि (c) अवास्तव वित्तिय रचना अशा दोन कारणांवर टीका केली जाते.

* (b) योजनेने 8.2% आर्थिक वाढीचे लक्ष्य ठेवले होते, जे खूप महत्वाकांक्षी होते आणि वास्तववात साध्य झाले नाही.
* (c) योजनेच्या वित्तपोषणासाठी मोठ्या प्रमाणावर कर्ज घेण्याची अपेक्षा होती, जे अवास्तव आणि टिकाऊ नव्हते.

दुसरा पंचवार्षिक योजनेत, पश्चिम जर्मनीच्या सहाय्याने फक्त रुरकेला पोलाद प्रकल्प 1959 मध्ये राबविण्यात आला. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण भिलाई आणि दुर्गापूर पोलाद प्रकल्प अनुक्रमे सोव्हिएट युनियन आणि युनायटेड किंग्डमच्या सहाय्याने राबविण्यात आले होते.

गांधीजी यांचे तत्त्वज्ञान, विशेषतः 'ग्रामीण पुनर्रचना' त्याची रोपटी भारताच्या दीर्घकालीन आर्थिक विकासात आहे. स्वावलंबी ग्रामीण समुदायांवर लक्ष केंद्रित करणे, स्थानिक कला आणि हस्तकलेला प्रोत्साहन देणे आणि कृषी आधारावर अर्थव्यवस्थेचा विकास करणे यात त्याचा समावेश होता. हे दृष्टिकोन किमान जीवनमान पुरविणे आणि भारतीयांच्या भौतिक आणि सांस्कृतिक दर्जाचे रक्षण करण्यावर आधारित आहे.

पाचवी पंचवार्षिक योजना 1974 ते 1979 दरम्यान अंमलात आली होती. त्यामुळे बरोबर उत्तर 1974-79 आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते इतर पंचवार्षिक योजनांच्या कालावधिला दर्शवतात.

पाचव्या पंचवार्षिक योजनेचा अंतिम मसूदा डी.पी. धर यांनी तयार केला होता, कारण ते त्यावेळी योजना आयोगाचे उपाध्यक्ष होते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण सी. सुब्रह्मण्यम हे अर्थमंत्री होते, अशोक मेहता हे योजना आयोगाचे अध्यक्ष होते आणि मोहन धारिया हे केंद्रीय मंत्री होते.

भारतातील प्रत्येक पंचवार्षिक योजनेचे उद्दिष्ट आत्मनिर्भरता आणि स्वावलंबन साध्य करणे होते. हे त्या वस्तुमात्रा आणि तंत्रज्ञानाचे उत्पादन करण्यावर भर देऊन साध्य केले गेले जे भारताला इतर देशांवर अवलंबून न राहता त्याच्या विकास गरजा भागविण्यासाठी आवश्यक होते.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण सहकार आणि स्वातंत्र्य पंचवार्षिक योजनेचे प्राथमिक उद्दिष्ट नव्हते. विकास आणि तंत्रज्ञान हे उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी आवश्यक घटक होते, मुख्य उद्दिष्ट नव्हते. बेरोजगारी ही एक समस्या होती जिच्यावर पंचवार्षिक योजनेद्वारे हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला गेला, परंतु हे मुख्य उद्दिष्ट नव्हते.

नववी पंचवार्षिक योजना (1997-2002) मध्ये 'सामाजिक न्याय आणि समतेसह वृद्धी' यांवर भर देण्यात आला. ही योजना प्रामुख्याने आर्थिक सुधारणा, गरिबी कमी करणे आणि सामाजिक कल्याणावर लक्ष केंद्रित करत होती. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण आठवी योजना (1992-1997) सामाजिक क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करत होती, तर दहावी आणि अकरावी योजना (2002-2012) इतर प्राधान्यांवर केंद्रित होत्या.

दहाव्या पंचवार्षिक योजनेत कृषी क्षेत्राला 'गाभा क्षेत्र' म्हणून मानण्यात आले कारण हे क्षेत्र भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या वाढी आणि विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. कृषी क्षेत्र हा अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी, कच्चा माल प्रदान करण्यासाठी आणि ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी आवश्यक आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते 'गाभा क्षेत्र' मानले जात नाहीत. औद्योगिक क्षेत्र हे 'सहायक क्षेत्र' मानले जाते, तर शिक्षण आणि पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा हे 'समर्थन क्षेत्र' मानले जातात.

नवव्या पंचवार्षिक योजनेत पायाभूत सुविधांचा विकास हा प्राधान्यक्रम नव्हता. औद्योगिक क्षेत्राचा विकास आणि सेवाक्षेत्राचा विकास (अ) या योजनेत समाविष्ट होता; परंतु मुख्य भर "सामाजिक न्याय आणि समतेसह वाढ" (ड) होता. हे कमजोर आणि वंचित समूहांच्या आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत सुधारणा करण्यावर केंद्रित होते.

दहावी पंचवार्षिक योजना (2002-2007) मध्ये सामाजिक, आर्थिक आणि लिंग सबलीकरण ही स्रियांच्या सबलीकरणाची त्रिसूत्री योजना स्वीकारण्यात आली. ही त्रिसूत्री योजना लैंगिक समानता, सक्षमीकरण आणि स्री सबलीकरणांवर भर देते.

योजना आयोगाने प्रस्तावित केल्याप्रमाणे कृषी क्षेत्रात दरवर्षी सरासरी 4% वाढ आवश्यक आहे कारण त्यामुळे अर्थव्यवस्थेत 9% GDP वाढ साध्य करण्यास मदत मिळते. कृषी क्षेत्र हा अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे आणि त्याची वाढ त्याच्या इतर क्षेत्रांच्या वाढीस कारणीभूत ठरते.

गरीबी हटाओ' ही घोषणा इंदिरा गांधींनी आपल्या सहाव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये केली होती. या योजनेचा उद्देश निर्धाराच्या किमान आवश्यकता पूर्ण करणे आणि गरिबीचे प्रमाण कमी करणे होता.

भारताच्या पहिल्या पंचवार्षिक योजनेच्या काळात व्यापार तोलातील एकूण तूट ₹541.9 कोटी होती. ही आकडेवारी भारताच्या अर्थव्यवस्थेची अंतर्गत कमतरता आणि मागणीच्या तुलनेत कमी पुरवठा दर्शवते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते एखतर खूप कमी किंवा खूप जास्त आहेत.

बरोबर उत्तर: अ, ब, क, ड सर्व बरोबर

या पर्यायात दिलेले सर्व घटक बाराव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये सर्वसमावेशकता संकल्पने अंतर्गत समाविष्ट केले गेले आहेत.

* अ) सर्वसमावेशकता म्हणजे दारिद्रयनिर्मूलन: दारिद्रय दूर करणे सर्वसमावेशकतेचा एक महत्वाचा घटक आहे.
* ब) सर्वसमावेशकता म्हणजे (समाजातील) विविध गटातील समानता: समाजातील सर्व गटाना समान संधी मिळणे आवश्यक आहे.
* क) सर्वसमावेशकता म्हणजे क्षेत्रिय समतोल: भौगोलिक क्षेत्रांमध्ये समान विकास सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे.
* ड) उत्पन्न विषमतेवर भर: उत्पन्न विषमता कमी करणे आणि समाजातील सर्व सदस्यांसाठी आर्थिक सुरक्षितता सुनिश्चित करणे महत्त्वाचे आहे.

राज्य सरकारला कृषी आणि इतर क्षेत्रांमध्ये सार्वजनिक गुंतवणूक करण्यास प्रोत्साहित करणे हे 11 व्या पंचवार्षिक योजनेतील राष्ट्रीय कृषी विकास योजनेचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण भारतीय कृषी निर्यातदारांना सवलत देणे, महसूल निर्माण करणे किंवा यापैकी कोणतेही नाही या यादीत हे उद्दिष्ट समाविष्ट नाही.

योजना अवकाश' म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या वार्षिक योजना 1966-69 च्या काळात राबवण्यात आल्या. या काळात, चौथ्या पंचवार्षिक योजनेची घोषणा केली गेली नव्हती आणि यामुळे, या कालावधीला 'योजना अवकाश' म्हणून संबोधले गेले.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* 1965-66 चौथ्या पंचवार्षिक योजनेचे शेवटचे वर्ष होते.
* 1967-70 आणि 1968-71 ही चौथ्या पंचवार्षिक योजनेची वर्षे होती.

दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या आराखड्यामध्ये सी. एन. वकील आणि पी. आर. ब्रह्मानंद यांनी वेतनवस्तू प्रतिमानावर (वेतन व लाभांच्या पातळीवर) भर दिला होता. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* आई. जी. पटेल आणि जे. भगवती पहिल्या पंचवार्षिक योजनेशी संबंधित होते.
* सी. एन. वकील आणि पी. सी. महालनोबीस तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेशी संबंधित होते.
* पी. आर. ब्रह्यानंद आणि जे. भगवती ही जोडी दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेशी संबंधित नाही.

10 वी पंचवार्षिक योजना राज्य सरकारांशी सहयोग करून प्रत्येक राज्यासाठी विविध उद्दिष्टे निश्चित करणारी पहिली योजना होती. यामुळे, राज्य सरकारांना त्यांच्या विशिष्ट गरजा आणि विकास उद्दिष्टांनुसार योजना तयार करता आली. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्यांनी ही वैशिष्ट्ये सादर केली नाहीत.

दुसरी पंचवार्षिक योजना ही महत्त्वाकांक्षी होती आणि त्याचा उद्देश भारताचे औद्योगिकरण करणे हा होता. धरण बांधणे, शेतीचा विकास करणे आणि निर्यातीत वाढ करणे ही या योजनेची उपउद्दीष्टे होती, परंतु त्याचे मुख्य उद्दिष्ट औद्योगिकरण होते, जे भारताला आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवण्यासाठी आवश्यक होते.

बरोबर उत्तर: वरील सर्व पर्याय

स्पष्टीकरण:
भारताच्या आर्थिक योजनांमध्ये विषमता कमी करणे, समाजवादी समाजाची स्थापना करणे आणि शिक्षण आणि रोजगाराच्या बाबतीत समान संधी निर्माण करणे या सर्व उद्दिष्टांसाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करण्यात आले आहेत.

सामाजिक सेवा क्षेत्र अकराव्या पंचवार्षिक योजनेच्या प्रत्यक्ष खर्चामध्ये अग्रणी होते. या योजनेत सामाजिक सेवा क्षेत्रासाठी 35.9% खर्च करण्यात आला, तर ऊर्जा क्षेत्रासाठी 25.8%, वाहतूक क्षेत्रासाठी 20.3% आणि ग्रामीण विकास क्षेत्रासाठी 18.0% खर्च करण्यात आला.

बरोबर उत्तर आहे 2007−2012.
11वी पंचवार्षिक योजना 2007 ते 2012 या कालावधीसाठी होती, त्यामुळे ती सर्वात योग्य आहे. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते 11व्या पंचवार्षिक योजनेच्या कालावधीशी जुळत नाहीत.

शासनाकडून वेतनात मोठी वाढ ही नवव्या पंचवार्षिक योजनेत सेवा क्षेत्राच्या सर्वाधिक वृद्धी दराचे प्रमुख कारण आहे. कारण सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या वेतनात वाढ झाल्याने त्यांना सेवा क्षेत्रातील वस्तू आणि सेवांवर अधिक खर्च करता आला. त्यामुळे सेवा क्षेत्राची मागणी वाढली आणि त्याचा वृद्धी दरही वाढला.

असंघटित क्षेत्रातील वेतन दरात वाढ हा एक घटक असला तरी तो सर्वाधिक वृद्धी दराचे प्रमुख कारण नव्हता. बँकांच्या अधिकाधिक शाखा सुरू होणे हाही एक घटक होता, परंतु ते सर्वाधिक वृद्धी दराचे प्रमुख कारण नव्हते.

बरोबर उत्तर: आठवी पंचवार्षिक योजना

या योजनेचा मुख्य उद्देश भारतीय उद्योगाचे आधुनिकीकरण करणे हा होता. या योजनेअंतर्गत अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे, उत्पादकता वाढवणे आणि जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी उद्योगांना सक्षम करण्यावर भर दिला गेला.

बरोबर उत्तर "शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक" आहे. समावेशक वृद्धीचा उद्देश सर्व नागरिकांना आर्थिक विकासात सहभागी करणे आणि त्याचा लाभ मिळवणे आहे. शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रातील गुंतवणूक मानवी भांडवलीचा विकास करते, जी कौशल्य, आरोग्य आणि उत्पादकता सुधारते, ज्यामुळे समावेशक वृद्धीचा पाया मजबूत होतो. उलट, इतर पर्याय, जसे की पायाभूत सुविधांचा विकास आणि ऊर्जा निर्मिती क्षेत्रातील गुंतवणूक, केवळ काही विशिष्ट गटांना फायदा पोहोचवते आणि समावेशक वृद्धीचा उद्देश पूर्ण करत नाही.

पाचवी पंचवार्षिक योजना (1974-1979) दारिद्य निर्मुलन आणि आत्मनिर्भरता या प्रमुख उद्दिष्टांवर केंद्रित होती. उद्दिष्टांमध्ये गरिबी कमी करणे, बेरोजगारी कमी करणे आणि राष्ट्रीय संसाधनांवर अधिक नियंत्रण प्राप्त करणे यांचा समावेश होता. अन्य पंचवार्षिक योजनांचे उद्दिष्टे वेगळे होते.

बरोबर उत्तर "अ व ब दोन्ही अयोग्य आहेत" आहे.

तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत सकल देशांतर्गत उत्पादन (जीडीपी) वाढीचा दर 2.8% होता, जो पहिल्या दहा पंचवार्षिक योजनांमध्ये सर्वात कमी होता. दहावी पंचवार्षिक योजना ही भारताच्या आर्थिक विकासाच्या दृष्टीने एक यशस्वी काळ होता, ज्या दरम्यान जीडीपी वाढीचा दर सरासरी 7.8% होता, जो पहिल्या दहा पंचवार्षिक योजनांमध्ये सर्वात जास्त होता.

राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा उपक्रम हा सन 2009-10 मध्ये सुरू करण्यात आला हे विधान चूक आहे. हा उपक्रम 2013 मध्ये सुरू करण्यात आला होता. उर्वरित दोन विधाने (अ आणि ब) बरोबर आहेत.

पंचवार्षिक योजनेत सिंचनाचा वाटा एकूण खर्चाच्या 25% पेक्षा जास्त होता असे सर्व पंचवार्षिक योजनांमध्ये घडले आहे. त्यामुळे बरोबर पर्याय आहे "वरील सर्व".

अकरावी पंचवार्षिक योजना सर्वसमावेशक वृद्धी साधण्यावर केंद्रित होती. याचा उद्देश सामाजिक न्याय आणि विकासाची सुनिश्चितता करणारी आर्थिक वाढ करणे हा होता. नववी योजना आर्थिक सुधारणांवर, दहावी योजना रोजगार निर्मितीवर आणि बारावी योजना पायाभूत सुविधा आणि समावेशावर होती.

9वी पंचवार्षिक योजना (1997-2002) मध्ये वार्षिक किंमत वाढीचा दर 4% होता, तर 10वी पंचवार्षिक योजना (2002-2007) मध्ये हा दर 5% होता. यामुळे बरोबर उत्तर आहे "4% व 5% अनुक्रमे".

बरोबर उत्तर आहे (a), (b) आणि (c) कारण एकात्मीक ग्रामीण विकास कार्यक्रमाचा उद्देश अल्पभुधारक शेतकरी, अत्य अल्पभुधारक शेतकरी आणि भूमिहीन शेतकरी यांना लाभ देणे आहे, जो या वर्गांना रोजगार, उत्पन्न आणि जीवनमान वाढवण्यासाठी डिझाइन केलेला आहे. दुसरीकडे, मोठे शेतकरी या कार्यक्रमाचे लाभार्थी नाहीत कारण त्यांचे उत्पन्न स्त्रोत आणि रोजगार सुरक्षित आहेत.

बरोबर उत्तर 2002-2007 आहे. भारत सरकारने देशाच्या विकासात अर्थव्यवस्थेच्या योजनेनुसार दहा पंचवार्षिक योजनांची अंमलबजावणी केली आहे. दहावी पंचवार्षिक योजना 2002 मध्ये सुरू झाली आणि 2007 मध्ये समाप्त झाली. ही योजना आर्थिक विकास आणि गरिबी कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित करत होती. उर्वरित पर्याय संबंधित योजनेच्या कालावधीचे प्रतिनिधित्व करत नाहीत.

बरोबर उत्तर: (a), (d)

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेची उद्दीष्टे:

* (a) संपूर्ण देशासाठी सकल राष्ट्रीय उत्पन्न (G.D.P) 9% पर्यंत वाढवणे.
* (d) दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्नामध्ये (G.D.P.) वार्षिक वृद्धी जास्तीत जास्त 7.6% पर्यंत वाढवणे.

* (b) दुर्बल घटकांसाठी अन्न आणि पौष्टिक आहार उपलब्ध करणे हे दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचे उद्दिष्ट आहे.
* (c) सकल राष्ट्रीय उत्पन्न (G.D.P.) 8% पर्यंत वाढवणे हे दहाव्या पंचवार्षिक योजनेचे उद्दिष्ट आहे.

महालनोबिस मॉडेलचा उद्देश भारतीय अर्थव्यवस्थेचा दीर्घकालीन विकास होता, विशेषतः औद्योगिक क्षेत्रावर भर देऊन. भारताला स्वयंपूर्ण बनवणे हे त्याचे उद्दिष्ट होते आणि त्यात निर्यातीला प्रोत्साहन देणे समाविष्ट नव्हते. म्हणूनच, "भारतीय उद्योगधंद्याची स्पर्धात्मकता वाढवण्यासाठी निर्यातीस प्रवर्तन" हा पर्याय मॉडेलचा उद्देश नव्हता.

CAPART (केंद्रीय ग्रामीण पाणीपुरवठा व स्वच्छता मंत्रालय) ग्रामीण कल्याणकारी योजनेशी संबंधित आहे. त्याची भूमिका ग्रामीण विकासासाठी योजनेची योजना, अंमलबजावणी, निरीक्षण आणि मूल्यमापन करणे तसेच पंचायत राज संस्थांची क्षमता वाढवणे आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण CAPART कॉम्प्युटर हार्डवेअर, निर्यात सेवा किंवा प्रदूषण नियंत्रणात गुंतलेले नाही.

पाचवी योजना ही 'स्थायित्वांसह वृद्धी' वर केंद्रित होती, तर चौथी योजना 'पायाभूत व अवजड उद्योगाचा विकास' वर केंद्रित होती. दुसरी योजना 'आत्मनिर्भरता' आणि तिसरी योजना 'दारिद्य निर्मूलन' यावर आधारित होती. म्हणून, पर्याय - II, III, I, IV योग्य क्रम आहे.

बरोबर उत्तरः दहावी योजना (2002-07)

स्पष्टीकरण:
दहाव्या पंचवार्षिक योजनेसाठी (2002-07) घोषित विकासाचे उद्दिष्ट 8% होते, तर प्रत्यक्षात आत्मसात विकास 9.7% झाला. हे इतर सर्व पर्यायांमध्ये दिलेल्या माहितीशी सुसंगत नाही, ज्यामध्ये प्रत्यक्षात आत्मसात विकास उद्दिष्टांपेक्षा कमी होता.

बरोबर उत्तर आहे: **वरील सर्व**

12 व्या पंचवार्षिक योजनेचा भर "वरील सर्व" या सर्व गोष्टीवर होता:

* **समावेशन म्हणजे गरीबी निर्मूलन:** गरिबांचे जीवनमान सुधारणे आणि गरिबी कमी करणे.

* **समावेशन म्हणजे गटसमानता आणि प्रादेशिक समता:** विविध सामाजिक गट आणि भौगोलिक प्रदेशांमधील विषमता दूर करणे.

* **उत्पन्नविषमतेवर प्रकाशझोत आणि समावेशन म्हणजेच सबलीकरण:** उत्पन्न विषमतेला संबोधित करणे आणि समावेशी विकासाला प्रोत्साहन देणे.

बरोबर उत्तर आहे: 'किमान गरजा पूर्ती' वाढीला महत्त्व दिले होते.

पंचवार्षिक योजनांच्या प्रारंभिक काळात, भारताच्या आर्थिक विकासावर लक्ष केंद्रित केले होते. मात्र, पाचव्या पंचवार्षिक योजनेपर्यंत, 'किमान गरजा पूर्ती' वाढीला अधिक महत्त्व दिले गेले. याचा अर्थ असा की आर्थिक विकास मोजताना राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या वाढीऐवजी गरिबी निवारण, शिक्षण आणि आरोग्य यांच्या सुधारणेवर भर दिला गेला होता.

दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या काळात परकीय चलनाची तीव्र टंचाई होती, ज्यामुळे आयात केलेल्या मशिनरी आणि कच्च्या मालाची खरेदी करणे अवघड झाले. यामुळे योजनेची अंमलबजावणी पूर्णतः होऊ शकली नाही. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* अन्नधान्याची तीव्र टंचाई केवळ दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या उत्तरार्धात होती, संपूर्ण योजनेच्या काळात नव्हती.
* युद्धावर झालेला प्रचंड खर्च हा दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेवर परिणाम करणारा घटक नव्हता.
* राजकीय संघर्ष हा योजनेच्या अंमलबजावणीला थोडा अडथळा ठरला असला तरी तो मुख्य अडथळा नव्हता.

महालनोबिस प्रतिमान भारी उद्योग आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासावर भर देणारी भारताची दुसरी पंचवार्षिक योजना आधारित होती. याचा हेतू भारताची औद्योगिक पायाभूत सुविधा तयार करणे आणि अर्थव्यवस्थेचे आधुनिकीकरण करणे हा होता. राघवन प्रतिमान कृषी क्षेत्राला प्राधान्य देते, चक्रवर्ती प्रतिमान पैसे उपलब्ध करून देणे आणि महालनोबिस प्रतिमान भारी उद्योगांवर भर देणे यावर लक्ष केंद्रित करते.

बरोबर उत्तर आहे **1978-83**.

जनता पक्षाने 1978 मध्ये सहावी पंचवार्षिक योजना जाहीर केली होती आणि ती 1983 मध्ये समाप्त झाली. या काळामध्ये देशात कृषी, पायाभूत सुविधा आणि मनुष्यबळ विकासावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले होते. इतर पर्याय या कालावधीशी जुळत नाहीत.

पर्याय 3 1 4 2 बरोबर आहे.

* **अ) दुसरी पंचवार्षिक योजना:** महालनोबिस योजना (पर्याय 1)
* **ब) चौथी पंचवार्षिक योजना:** गरिबी हटाव उद्दिष्ट योजना (पर्याय 4)
* **क) पाचवी पंचवार्षिक योजना:** अधिक वेगवान आणि समावेशक वृद्धीकडे वाटचाल (पर्याय 2)
* **ड) अकरावी पंचवार्षिक योजना:** कुटुंब नियोजन कार्यक्रमाची अंमलबजावणी (पर्याय 3)

"राष्ट्रीय समान उन्नती योजने"ची स्थापना दहाव्या पंचवार्षिक योजनेत समतोल प्रादेशिक वाढीस प्रोत्साहन देण्यासाठी करण्यात आली. या योजनेच्या अंतर्गत विकसित राज्यांना मागासलेल्या राज्यांच्या विकासात योगदान देण्याची जबाबदारी देण्यात आली. इतर पर्याय याबाबतीत चुकीचे आहेत कारण:

* स्वर्णजयंती स्वरोजगार योजना ही स्वयंरोजगाराला प्रोत्साहन देण्याशी संबंधित आहे.
* राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य मिशन ही ग्रामीण भागातील आरोग्य सेवा सुधारण्याशी संबंधित आहे.
* विशेष विभाग उन्नती कार्यक्रम हा विशिष्ट मागासलेल्या विभागांच्या विकासावर केंद्रित आहे.

भारताच्या पाचव्या पंचवार्षिक योजनेत (1974-1979) "गरीबी हटाव" ही घोषणा करण्यात आली होती. या योजनेचा उद्देश तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मांडला होता आणि हा गरिबी आणि बेरोजगारी कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित करणारा प्रमुख आर्थिक कार्यक्रम होता.

बरोबर उत्तर: कमीत कमी 50%

12 व्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये पायाभूत विकासासाठी नियोजन आयोगाने एकूण 45 लाख कोटी रुपयांची गुंतवणूक प्रस्तावित केली. यात खाजगी क्षेत्राचा वाटा किमान 50% असणे अपेक्षित होते, तर सरकारी क्षेत्राचा वाटा 50% पेक्षा कमी असणे अपेक्षित होते. म्हणून पर्याय 1 बरोबर आहे. बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते विशिष्ट वाटा म्हणजे 60% (पर्याय 2) किंवा 75% (पर्याय 4) निर्दिष्ट करतात किंवा ते चुकीची कमाल किंवा किमान सीमा देतात (पर्याय 3).

डॉ. मनमोहन सिंग हे 12वी पंचवार्षिक योजना तयार करीत असताना नियोजन आयोगाचे अध्यक्ष होते. ते त्यावेळी भारताचे पंतप्रधान होते आणि नियोजन आयोगाचे अध्यक्ष हा पदभार पदाधिकारी या नात्याने स्वतःहून सांभाळतात. इतर पर्याय हे अर्थतज्ञ होते परंतु त्यावेळी नियोजन आयोगाचे अध्यक्ष नव्हते.

अकराव्या योजनेअंतर्गत दारिद्य निर्मूलनाचा निर्धारीत दर १०.०% होता. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते या दराला जुळत नाहीत.

भारताची पहिली पंचवार्षिक योजना 1 एप्रिल 1951 रोजी सुरू झाली. बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* 15 ऑगस्ट 1947 ही भारताच्या स्वातंत्र्याची तारीख आहे, पण पंचवार्षिक योजनाची नव्हे.
* 26 जानेवारी 1950 ही भारताचा प्रजासत्ताक दिन आहे, पण पंचवार्षिक योजनाची नव्हे.
* 1 मे 1950 ही कामगार दिनाची तारीख आहे, पंचवार्षिक योजनाची नव्हे.

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेअंतर्गत गुंतवणूक दर एकूण स्थूल राष्ट्रीय उत्पादनाच्या 36.7% अपेक्षित होता. हा दर अन्य पर्यायांमध्ये नमूद केलेल्या 33.3%, 24.8% आणि 30.0% पेक्षा जास्त आहे.

दुसरी पंचवार्षिक योजना ही अवजड उद्योगांवर भर देणारी योजना होती. याचा उद्देश मूलभूत उद्योगांचा विकास करणे आणि अर्थव्यवस्थेचा पाया मजबूत करणे हा होता. पहिली योजना कृषी आणि सिंचन प्रकल्पांवर केंद्रित होती, अकरावी योजना सामाजिक न्यायावर आणि सातवी योजना महाविद्यालयीन शिक्षण आणि साक्षरतेवर केंद्रित होती.

भारताच्या दहाव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये राज्यसेवा परीक्षेतील दिलेल्या सर्व पर्यायांमध्ये उल्लेखित असलेली सर्व लक्ष्ये निश्चित केली होती, परंतु "सहकारास प्रोत्साहन" हे लक्ष्य त्यात समाविष्ट नव्हते. त्यामुळे बरोबर उत्तर "सहकारास प्रोत्साहन" आहे.

पर्याय iii i iv ii हा बरोबर आहे.

* पाचवी योजना (1974-79): गरीबी हटाव (iv)
* पहिली योजना (1951-56): जलद औद्योगीकरण (iii)
* दहावी योजना (2002-07): जीवनमानाचा दर्जा उंचावणे (i)
* दुसरी योजना (1956-61): शेतीला प्राधान्य (ii)

9 व्या पंचवार्षिक योजनेतील कालबद्ध सामाजिक उद्दिष्टांमध्ये खालील सेवांचा समावेश होता:
* सुरक्षित पेयजल पुरवठा (अ)
* सर्वंकष आरोग्य सेवा पुरवठा (ब)
* सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेचे सुसूत्रीकरण (क)
* प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकरण (हे पर्यायांमध्ये दिलेले नाही).

पर्याय **a d b c** बरोबर आहे.

* आठवी योजनाला 5.6% GDP वाढीचे लक्ष्य होते, परंतु प्रत्यक्षात ती 6.68% इतकी झाली.
* नववी योजनाला 8.0% GDP वाढीचे लक्ष्य होते, परंतु प्रत्यक्षात ती 7.7% इतकी झाली.
* दहावी योजनाला 9.0% GDP वाढीचे लक्ष्य होते, परंतु प्रत्यक्षात ती 8.2% इतकी झाली.
* अकरावी योजनाला 6.5% GDP वाढीचे लक्ष्य होते, परंतु प्रत्यक्षात ती 5.5% इतकी झाली.

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेचे लक्ष्य 5.8 कोटी (58 मिलियन) अतिरिक्त रोजगार संधी उपलब्ध करणे होते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते योजनेच्या उद्दिष्टांशी जुळत नाहीत.

पहिले पंचवार्षिक योजनेंचे लक्ष्य दरवर्षी 2.1 टक्के राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ करणे होते, प्रत्यक्षात त्यापेक्षा अधिक म्हणजे प्रतिवर्षी 4.2 टक्के दराने वाढ झाली. म्हणून, बरोबर उत्तर आहे प्रतिवर्षी 4.2 टक्के दराने.

दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनाकाळात दुर्गापूर, भिलाई आणि राउरकेला येथे लोहपोलाद कारखाने सुरू करण्यात आले होते. फक्त बोकारो येथील लोहपोलाद कारखाना या कालावधीत सुरू झाला नव्हता, तो तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनाकाळात सुरू झाला. म्हणून, बरोबर उत्तर आहे: **फक्त ड**

बरोबर उत्तर: III II I IV

* विद्यापीठ अनुदान आयोगाची स्थापना 1956 मध्ये झाली होती, (पर्याय III)
* पहिली पंचवार्षिक योजना 1951 मध्ये (पर्याय I) सुरू झाली.
* 1966 मध्ये पहिले वार्षिक नियोजन (पर्याय II) सुरू करण्यात आले, जे अधिक उत्पादन देणाऱ्या जातीचा कार्यक्रम होता.
* दहावी पंचवार्षिक योजनेच्या काळात (1991-1992) स्थूल देशांतर्गत उत्पन्न वाढीचा वार्षिक सरासरी दर 8% होता. (पर्याय IV)

वरील सर्व पर्याय बरोबर आहेत कारण बाराव्या पंचवार्षिक योजनेच्या (2012-2017) मुख्य लक्ष्यांमध्ये 8% वास्तविक स्थूल देशांतर्गत उत्पादन वृद्धी दर राखणे, अर्भक मृत्यूदर 25 प्रति 1000 पर्यंत खाली आणणे आणि पायाभूत सुविधांच्या निर्मितीसाठीची गुंतवणूक स्थूल देशांतर्गत उत्पादनाच्या 9% पर्यंत वाढविणे यांचा समावेश होता.

बाराव्या पंचवार्षिक योजनेला राष्ट्रीय विकास परिषदेने 57 व्या बैठकीत मान्यता दिली. हे उत्तर राष्ट्रीय विकास परिषदच्या वेबसाइटवरील अधिकृत नोंदीद्वारे समर्थित आहे. उर्वरित पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते या वेबसाइटवर नोंदवलेल्या माहितीशी जुळत नाहीत.

दहाव्या पंचवार्षिक योजनेत कृषी आणि कृषी-संबंधित क्षेत्रांसाठी केलेला एकूण नियोजित खर्च 3.8% होता. पर्याय 3.8% बरोबर आहे कारण तो दहाव्या पंचवार्षिक योजनेतील खरोखर नियोजित खर्च दर्शवतो. पर्याय 8.3%, 6.5% आणि 11.0% हे चुकीचे आहेत कारण ते दहाव्या पंचवार्षिक योजनेच्या वास्तविक नियोजित खर्चाचे प्रतिनिधित्व करत नाहीत.

बरोबर उत्तर: फक्त अ आणि ब

स्पष्टीकरण:
नवव्या पंचवार्षिक योजनेचा मुख्य उद्देश 'वृद्धी सह सामाजिक न्याय आणि समानता' होता. दहाव्या पंचवार्षिक योजनेचा वार्षिक आर्थिक वृद्धी दर 8% साध्य करण्याचे उद्दिष्ट होते. दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचा भर कृषी आणि पायाभूत विकासावर होता, 'पायाभूत विकास' यावर विशेष भर नव्हता.

(a) व (b) हे विधान बरोबर आहे कारण नवव्या योजनेचा मुख्य उद्देश समानता आणि सामाजिक न्याय वाढवणे होता आणि दहाव्या योजनेचे उद्दिष्ट वार्षिक GDP मध्ये 8% वृद्धी साध्य करणे होते.

(c) हे विधान देखील बरोबर आहे कारण अकराव्या योजनेचा मुख्य फोकस जलद आणि अधिक समावेशक आर्थिक वाढीवर होता.

म्हणून, वरील सर्व विधान बरोबर आहेत.

12 व्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये पायाभूत क्षेत्रामधील गुंतवणूक 11 व्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये केलेल्या गुंतवणुकीच्या दुप्पट आहे कारण सरकारने पायाभूत क्षेत्राच्या विकासावर लक्ष केंद्रित केले आहे. बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते योजनेच्या प्रत्यक्ष गुंतवणूक आकड्याशी जुळत नाहीत.

प्रा. महालनोबीस प्रतिमान हे एक आर्थिक विकास मॉडेल आहे, जे भारताच्या दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत स्वीकारण्यात आले होते. हे मॉडेल आर्थिक विकासाच्या दीर्घकालीन दराची गणना करण्यासाठी वापरले गेले, ज्याचा उद्देश पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिकीकरण यावर लक्ष केंद्रित करून वाढीला चालना देणे हा होता. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्यांनी दुसरी पंचवार्षिक योजना दर्शवत नाही जेव्हा हे प्रतिमान वापरण्यात आले होते.

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये, दारिद्र्य रेषेखालील व्यक्तींचे प्रमाण दरवर्षी 2% कमी करणे आणि पंचवार्षिक योजनेच्या काळात एकूण 10% कमी करणे हे उद्दिष्ट ठरवण्यात आले होते. या उद्दिष्टाचा उद्देश दरिद्री व्यक्तींची संख्या कमी करणे आणि त्यांचे जीवनमान सुधारणे हा होता.

पर्याय "अ आणि ब बरोबर आहेत" हे बरोबर आहे.

* विधान अ: हे 12व्या पंचवार्षिक योजनेच्या अँप्रोच पेपरमधील वास्तविक माहितीवर आधारित आहे.
* विधान ब: जागतिक बँकेनुसार, 2020 मध्ये सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीच्या प्रकल्पांच्या संख्येत चीननंतर भारत दुसऱ्या क्रमांकावर होता.

म्हणून, दिलेली दोन्ही विधाने योग्य आहेत.

दहाव्या योजनेचा कालावधी 1 एप्रिल, 2002 ते 31 मार्च, 2007 होता (पर्याय अ बरोबर आहे), जी.डी.पी. वृद्धी इष्टांक 8% होता (पर्याय ब बरोबर आहे) आणि औद्योगिक वृद्धी इष्टांक 10% होता (पर्याय क बरोबर आहे). पर्याय ड चुकीचा आहे कारण दहाव्या योजनेच्या शेवटी साक्षरतेचा इष्टांक 7% नव्हता.

दहाव्या योजनेत फक्त "कृषी क्षेत्र"ाला "गाभा क्षेत्र" मानण्यात आले. कारण, कृषी क्षेत्र ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण करते आणि राष्ट्रीय उत्पन्नात मोलाचा वाटा देते. उद्योग, सहकार आणि शिक्षण क्षेत्रे ही "महत्त्वाची क्षेत्रे" मानली जातात.

महालनोबिस हे एक भारतीय सांख्यिकीविद होते. दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या आर्थिक विकासाचा अंदाज बांधण्यासाठी भारताच्या अर्थव्यवस्थेच्या सांख्यिकीय प्रतिमानाचा वापर करण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. त्यांचे प्रतिमान भारताच्या संसाधनांना प्राधान्य देणाऱ्या आणि औद्योगिक विकासावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या भारी उद्योगांवर आधारित होते.

दुसरी पंचवार्षिक योजना ही औद्योगिकीकरणावर लक्ष केंद्रित करणारी होती. या योजनेत राउरकेला, भिलाई आणि दुर्गापूर येथे भारतातील पहिले मोठे सार्वजनिक क्षेत्रातील स्टील प्रकल्प स्थापन करण्यात आले. या प्रकल्पांनी भारतातील औद्योगिक स्थितीत लक्षणीय सुधारणा केली.

समाजवादी समाज रचना निर्माण करणे हे पहिल्या तीन पंचवार्षिक योजनांचे सर्वात महत्त्वाचे आर्थिक उद्दिष्ट होते. या उद्दिष्टात सरकारचा सर्व प्रमुख उद्योगांवर नियंत्रण, समाजवादी शेतीचा प्रसार आणि उत्पन्नाचे पुनर्वितरण करून आर्थिक विषमता कमी करणे यांचा समावेश होता. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण आर्थिक विषमता कमी करणे, विभागीय समतोल आणि औद्योगिकरण ही निश्चितपणे उद्दिष्टे होती परंतु ती मुख्य नव्हती.

बरोबर उत्तर (ii) (iii) (i) (iv) आहे.

* **पहिली योजना - हेरॉल्ड-डोमर:** ही योजना आर्थिक वाढीसाठी भांडवली गुंतवणुकीवर लक्ष केंद्रित करते.
* **दुसरी योजना - महालनोबिस:** ही योजना भारी उद्योगांवर लक्ष केंद्रित करते.
* **आठवी योजना - LPG:** ही योजना बाजार सुधारणा, खासगीकरण आणि जागतिकीकरणावर भर देते.
* **अकरावी योजना - पुरा प्रतिमान:** ही योजना सतत विकासावर भर देते.

प्रथम आठ योजनांमध्ये सार्वजनिक उद्योगांच्या विकासावर लक्ष केंद्रित केले होते, परंतु नंतरच्या योजनांमध्ये हा भर कमी होत गेला आहे आणि आता सूचनात्मक भूमिकेवर लक्ष केंद्रित केले जात आहे. दुसरीकडे, पंचवार्षिक योजनांचे उद्दिष्टे राष्ट्राच्या निर्देषक तत्त्वांमध्ये किंवा उद्दिष्टिकेत स्पष्टपणे नमूद केलेले नाहीत. त्यामुळे, "फक्त ब" हे बरोबर उत्तर आहे.

गांधींचे वृद्धी प्रतिमान हे भौतिक साधनांसोबत सांस्कृतिक पातळी उंचावण्यावर भर देत होते. त्यांचा विश्वास होता की आर्थिक विकास हा नैतिक आणि सामाजिक प्रगतीसोबत हातभागी जाणारा असला पाहिजे. इतर पर्याय हे आर्थिक विकासावर विशेष लक्ष केंद्रित करतात किंवा खाजगीकरणा सारख्या विशिष्ट धोरणांशी निगडीत आहेत, परंतु गांधीचे प्रतिमान सांस्कृतिक मूल्यांच्या संवर्धनावर जोर देते.

पर्याय A आणि III, B आणि IV बरोबर आहे.

**पर्याय A (L.P.G. मॉडेल):**
* 1991 मध्ये सुरवात केली.
* खाजगी क्षेत्राला प्राधान्य.
* बहुराष्ट्रीय कंपन्यांना मुक्त प्रवेश.

**पर्याय B (नव गांधीयन दृष्टिकोण):**
* एकत्रित प्रक्रियेला चालना.
* अन्नधान्य उत्पादन वाढ आणि वीज उत्पादन वाढ.
* सर्वांना शिक्षण आणि आरोग्य.

(a), (c) आणि (d) हा पर्याय बरोबर आहे कारण सर्व पंचवार्षिक योजनांमध्ये कृषी विकासाच्या धोरणात कृषी विस्तार सेवा, सिंचन विस्तार आणि संस्थात्मक कर्ज हे घटक समाविष्ट होते. अनुकूल व्यापार शर्ती हा घटक, जो पर्याय (b) मध्ये दिला आहे, तो थेट कृषी विकास धोरणाशी संबंधित नाही.

दहाव्या योजनेत सरकारची भूमिका पुनर्परिभाषित करण्यात आली होती, जे (a) मध्ये योग्य आहे. परंतु, अकराव्या योजनेत समानता आणि सामाजिक न्यायावर भर दिला गेला होता आणि समान मुद्द्यांवर दहाव्या योजनेत भर दिला गेला नाही, जो (b) मध्ये चुकीचा आहे. म्हणून, फक्त (a) बरोबर आहे.

पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट भारताचे शेती उत्पादन वाढवणे होते. हे अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी आणि कच्चा माल उद्योगांना पुरवण्यासाठी आवश्यक होते. त्यामुळे, शेती क्षेत्राला अग्रक्रम देण्यात आला. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण औद्योगिक क्षेत्राला दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत, सेवा क्षेत्राला चौथ्या पंचवार्षिक योजनेत आणि परदेशी क्षेत्राला कधीही अग्रक्रम देण्यात आला नव्हता.

हिराकूड योजनेची निर्मिती पहिल्या पंचवार्षिक योजनेच्या अंतर्गत झाली. ही योजना 1946 मध्ये सुरु झाली आणि 1957 मध्ये पूर्ण झाली. ही ओडिशात महानदी नदीवर उभारण्यात आलेली एक बहुउद्देशिय जलविद्युत आणि सिंचन योजना आहे. दुसरी, तिसरी आणि चौथी पंचवार्षिक योजनांमध्ये या योजनेशी संबंधित कोणतीही मोठी विकासकामे करण्यात आली नाहीत.

11वी पंचवार्षिक योजना ही पहिली अशी योजना होती ज्यामध्ये समावेशन आणि शाश्वत विकास हे उद्दिष्टे प्राधान्यक्रमाने विचारात घेण्यात आली. त्यामुळे ती या प्रश्नाचे बरोबर उत्तर आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्या संबंधित उद्दिष्टांचा विचार त्यांच्या पंचवार्षिक योजनेत प्राधान्यक्रमाने घेतला गेला नव्हता.

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये देखरेख/मोजमाप करता येण्याजोग्या 27 लक्ष्ये/उद्दिष्टे 6 मुख्य गटांमध्ये विभाजित केलेली आहेत. हे गट खालीलप्रमाणे आहेत:
1. आर्थिक विकास
2. समावेशी विकास
3. सामाजिक क्षेत्र विकास
4. पायाभूत सुविधांचा विकास
5. प्रशासनातील सुधारणा आणि शासन व्यवस्था
6. पर्यावरण आणि सततता

बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते अकराव्या पंचवार्षिक योजनेच्या 27 लक्ष्यांचे/उद्दिष्टांचे अचूक मुख्य गट विभाजन सांगत नाहीत.

भारताच्या दहाव्या पंचवार्षिक योजनेत (2002-2007) वार्षिक विकास दराचे उद्दिष्ट 8% ठेवण्यात आले होते. हे उद्दिष्ट योजनेच्या काळात पूर्णतः साध्य करण्यात आले, ज्यामुळे देशाच्या विकासात लक्षणीय वाढ झाली.

हॉरोड-डोमर प्रतिरूप भांडवलास आर्थिक वाढीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानते. हे प्रतिरूप सांगते की भांडवलाच्या साठ्यात आणि उत्पादनात सकारात्मक संबंध असतो, म्हणजेच भांडवलात वाढ केल्यास उत्पादन वाढते. याउलट, हेक्स्चर-ओहलिन प्रतिरूप प्राकृतिक संसाधनांना महत्त्व देते, हॉर्बरलर प्रतिरूप तांत्रिक प्रगतीवर भर देते.

या योजनेचे उद्दिष्ट कृषी आणि संलग्र क्षेत्राच्या संपूर्ण विकासाला चालना देणे हे आहे, म्हणून पर्याय (a) चुकीचा आहे. केशर मोहीम हा या योजनेचा एक भाग आहे, म्हणून पर्याय (b) देखील चुकीचा आहे. या योजनेत विशिष्ट भागाचा विकास आणि केशर मोहीम यांचा अंतर्भाव असल्यामुळे पर्याय (c) दोन्ही योग्य देखील चुकीचा आहे.

वरील सर्व पर्याय बरोबर आहेत कारण चौथ्या पंचवार्षिक योजनेची उद्दिष्टे स्थैर्यासह वृद्धी, स्वावलंबन आणि सामाजिक न्याय होती.

प्रथम पंचवार्षिक योजनेला सिंचनाला सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले होते कारण तत्कालीन भारताची मोठी लोकसंख्या शेतीवर अवलंबून होती आणि खाधान्य सुरक्षितता एक प्रमुख चिंता होती। या योजनेने मोठ्या सिंचन प्रकल्पांचे बांधकाम आणि दुरुस्ती करण्यावर लक्ष केंद्रित केले जेणेकरून अधिक जमीन शेतीसाठी उपलब्ध होईल आणि उत्पादकता वाढेल.

सी.एन. वकील आणि पी.आर. ब्रम्हानंद यांनी वेतन-वस्तू व्युहरचना तयार केली, जी भारताच्या दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचा आधार होती. ही व्युहरचना उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करते, ज्यामुळे आर्थिक विकासाला चालना मिळेल. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण महालनोबीसने वितरण पद्धती व्युहरचना विकसित केली, रैग्रर नर्क्सने संतुलित विकास पद्धती विकसित केली आणि जगदीश भगवती यांनी निर्यात-उन्मुख पद्धती विकसित केली.

भारतीय नियोजन सूचक आहे कारण ते खाजगी क्षेत्राला विशिष्ट दिशा निर्देशित करते. ते भौतिक आहे कारण ते आर्थिक विकासावर केंद्रित आहे. ते सामाजिक आहे कारण ते सामाजिक कल्याण आणि समतावर भर देते.

बाजारातील कर्जे हे सातव्या पंचवार्षिक योजनेसाठी सर्वात मोठे वित्तपुरवठा स्त्रोत होते.चालू महसुली शिल्लक हे महसुलातील शिल्लक आहे जे योजनेसाठी वापरता येत नाही. अल्प बचत ही खासगी व्यक्तींकडून योजनेसाठी जवळजवळ केलेली हमी आहे. तुटीचा अर्थभरणा म्हणजे सरकारची तूट भरणे, जे योजनेसाठी वापरण्यासाठी उपलब्ध नाही.

दर डोई उत्पन्न आणि राष्ट्रीय उत्पन्नातील प्रत्यक्ष आणि लक्षांकित वृद्धी दर यातील फरक हा पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचा वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू होता. ही योजना गांठण्याचा लक्षांकित दर 2.1% होता, परंतु प्रत्यक्षात साध्य केलेला दर 3.5% होता. त्याचप्रमाणे, दर डोई उत्पन्न लक्ष्य 0.9% होते, परंतु प्रत्यक्षात ते 1.8% वाढले. त्यामुळे, दिलेले विधान पहिल्या पंचवार्षिक योजनेबाबत आहे.

दुसरी योजना हॉरोड-डोमर मॉडेलवर आधारित होती, जी भांडवली निर्मिती आणि आर्थिक वाढ यांच्यातील संबंधावर लक्ष केंद्रित करते. चौथी योजना स्थिरतेसह विकासावर लक्ष केंद्रित करते, तर नववी योजना सामाजिक न्यायासह विकासावर भर देते. पहिली योजना महालनोबीस मॉडेलवर आधारित होती, जो मोठ्या उद्योगांवर लक्ष केंद्रित करतो.

महालनोबिस यांनी दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेसाठी तयार केलेल्या व्युहरचनेमध्ये मूलभूत उद्योग क्षेत्र आणि लघु व कुटीर उद्योगांना प्राधान्य देण्यात आले. मूलभूत उद्योग हा अर्थव्यवस्थेचा पाया आहे, तर लघु आणि कुटीर उद्योग रोजगार निर्मिती आणि आर्थिक समावेशकतेला प्रोत्साहन देतात. त्यामुळे, पर्याय (b) आणि (d) बरोबर आहेत.

पहिले दोन पंचवार्षिक योजनांमध्ये, वाहतूक आणि दळणवळण हा क्षेत्र भारताच्या आर्थिक विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले गेले. या कारणास्तव, त्याला वाटपाचा सर्वात जास्त हिस्सा देण्यात आला कारण चांगले वाहतूक नेटवर्क उद्योग, कृषी आणि अन्य क्षेत्रांची वाढ करण्यासाठी आवश्यक होते.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* कृषी हा महत्वाचा क्षेत्र असला तरी वाहतूक आणि दळणवळण क्षेत्राला प्राधान्य देण्यात आले.
* वीज आणि सिंचनावर देखील लक्ष केंद्रित करण्यात आले, परंतु त्यांचे वाटप वाहतूक आणि दळणवळण क्षेत्रापेक्षा कमी होते.

महालनोबिस प्रतिमान हे जलद औद्योगिक विकास साध्य करण्यासाठी अवजड उद्योगांमधील गुंतवणूकीवर भर देणारी रणनीती आहे. यात लोखंड, पोलाद आणि ऊर्जा यासारख्या मूलभूत उद्योगांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करून, या उद्योगांवरील अवलंबून असलेल्या इतर उद्योगांना चालना देण्याचा उद्देश आहे. हे प्रतिमान भारताच्या दुसऱ्या पाच वर्षांच्या योजनेमध्ये (1956-61) प्रख्यात सांख्यिकीविद आणि अर्थशास्त्रज्ञ प्रो. पी. सी. महालनोबिस यांनी मांडले होते.

1966-69 हा कालावधी नियोजन सुट्टिचा कालावधी म्हणून ओळखला जातो कारण या काळात भारतीय अर्थव्यवस्थेने जास्तीत जास्त नियोजनाचा अवलंब केला होता आणि आर्थिक विकासात मंदगती आली होती. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते आर्थिक सुधारणांच्या कालावधीशी संबंधित आहेत.

बरोबर उत्तर आहे **1966-69**.

या कालावधीला नियोजन सुट्टीचा कालावधी म्हटले जाते कारण या काळात भारताच्या पाचव्या पंचवार्षिक योजनेची अंमलबजावणी करण्यासाठी धोरणात बदल करण्यात आले आणि नवीन धोरणे लागू करण्यात आली.

नियोजन आयोगाच्या नवव्या पंचवार्षिक योजनेत "सामाजिक न्याय आणि न्यायबुद्धीसह विकास" या विशिष्ट मुद्यावर लक्ष केंद्रित केले गेले. यामध्ये समता आणि रोजगार निर्माण यांच्यासह सर्व समाजातील व्यक्तींना समान संधी प्रदान करण्यावर भर दिला गेला. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते योजनेतील मुख्य मुद्द्याचे यथोचित वर्णन करत नाहीत.

प्रत्येक पंचवार्षिक योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

- 4 ली पंचवार्षिक योजना : अन्नधान्य उत्पादनात स्वयंपूर्णता
- 3 री पंचवार्षिक योजना : मूलभूत आणि अवजड उद्योगांवर भर
- 2 री पंचवार्षिक योजना : कृषि आणि औद्योगिक विकास
- 1 ली पंचवार्षिक योजना : योजना आयोगाची स्थापना आणि कृषी विकास

भारताच्या दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेची अंमलबजावणी **1956 ते 1961** या काळात करण्यात आली. ही योजना "महालनोबी मॉडेल" वर आधारित होती, ज्यात उद्योगीकरण आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासावर भर दिला होता. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते या योजनेच्या अंमलबजावणीच्या कालावधीशी जुळत नाहीत.

राष्ट्रीय विकास परिषद ही एक सल्लागी संस्था आहे जी भारताच्या पंचवार्षिक योजनांना आकार देण्यासाठी जबाबदार आहे. याची स्थापना 6 ऑगस्ट 1952 रोजी झाली होती. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते राष्ट्रीय विकास परिषदेच्या स्थापनेच्या तारखेला जुळत नाहीत.

10वी पंचवार्षिक योजना ही 1 एप्रिल 2002 ते 31 मार्च 2007 पर्यंत लागू करण्यात आली होती. त्यामुळे, तिला राष्ट्रीय विकास समितीकडून (एनडीसी) मंजूरी देण्याची तारीख 21 डिसेंबर 2002 असणे तर्कसंगत आहे.

सन 2022 पर्यंत शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे आणि सन 2022 पर्यंत प्रत्येक घरात वीज पुरवठा करणे ही नीति आयोगाच्या 2017-2020 या त्रैवार्षिक आराखड्याची उद्दिष्ट्ये आहेत. पर्यायातून निवडलेल्या अन्य पर्यायांचा त्रैवार्षिक आराखड्याशी संबंध नाही.

बरोबर उत्तर आहे **9% प्रतिवर्ष**.

अकरावी पंचवार्षिक योजना (2007-12) ने अधिक समावेशी आणि सर्वांगीण विकासावर भर दिला आणि 9% प्रतिवर्ष आर्थिक वृद्धी दराचे लक्ष्य ठेवले. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण हे आर्थिक वृद्धी दर लक्ष्य अकराव्या पंचवार्षिक योजनेद्वारे निर्धारित केले गेले नाहीत.

पाहिल्या पंचवार्षिक योजनेंच्या काळात शेतीमालाच्या किंमती खाली आल्या होत्या. परंतु त्यानंतर, 1971-72 मध्ये घट झाली असताना, त्या निरंतर वाढत गेल्या. त्यामुळे, केवळ (a) हा पर्याय खरा आहे.

बाराव्या पंचवार्षिक योजने अंतर्गत 'उपभोग गरीबी'चे शिरगणती गुणोत्तर 10 टक्क्यांनी कमी करण्याचे उद्दिष्ट होते. यामुळे पर्याय (b) बरोबर आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्यांनी नमूद केलेली टक्केवारी योजना द्वारा निर्धारित लक्ष्यशी जुळत नाही.

महालनोबिस प्रकल्प प्रारूप ही भारताच्या दुसऱ्या पंचवार्षिक योजने (1956-1961) चे वैशिष्ट्य होते. या प्रारूपाने औद्योगिकीकरण आणि भारी उद्योगांवर भर दिला, विशेषतः मूलभूत क्षेत्रांमध्ये, जे आर्थिक विकासासाठी आवश्यक समजले जात होते. या प्रारुपाने आयातींवर अवलंबित्व कमी करून आणि रोजगार निर्माण करून आत्मनिर्भरता साध्य करण्याचा उद्देश ठेवला.

दुसरी पंचवार्षिक योजना 1956 ते 1961 या कालावधीत अंमलात आणण्यात आली. ही योजना भारताच्या आर्थिक विकासाच्या दुसऱ्या टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करते आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील गुंतवणुकीवर लक्ष केंद्रित केले. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या अंमलबजावणीच्या कालावधीशी जुळत नाहीत.

बरोबर उत्तर: एकही नाही

וויस कलमी कार्यक्रम हा राजीव गांधी यांनी 1986 मध्ये सुरु केलेला कार्यक्रम होता. यामध्ये ग्रामीण क्षेत्रातील गरिबी आणि बेरोजगारी दूर करण्यास प्राधान्य होते. या कार्यक्रमात वनीकरण आणि ग्रामीण क्षेत्राला वीज पुरवठा दोन्ही समाविष्ट होते.

दुसरे, या कार्यक्रमातील बहुतांश बाबींचा दर महिना आढावा घेण्यात येत असे, तर अन्य बाबींचा दर वर्षी आढावा घेण्यात येत असे. म्हणून, दिलेला दोन्ही विधान चुकीचे आहेत.

पाचवी पंचवार्षिक योजना (1974-79) ही पहिली योजना होती ज्यामध्ये राष्ट्रीय उत्पन्नाचा 7.5 टक्के वाढीचा उच्चतम दर नोंदवला गेला. पहिल्या चार योजनांमधील वाढीचा दर कमी होता (3.5-5.5 टक्के), त्यानंतरचा वाढीचा दर अपेक्षाकृत अधिक होता (6-7 टक्के).

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेचे प्रमुख उद्दिष्ट स्रीचा आणि मुलींमधील अनिमियाचे प्रमाण योजना अखेरीस 50% वर आणणे हे होते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते या पंचवार्षिक योजनेचे उद्दिष्ट नव्हते.

सहाव्या पंचवार्षिक योजनेत, प्रादेशिक विषमतेच्या समस्या दूर करण्यासाठी एकात्मिक दृष्टिकोन स्वीकारण्यासाठी "प्रादेशिक/क्षेत्र निहाय योजना" आणि "उप-क्षेत्र दृष्टिकोन जो क्षेत्र योजनेची देशव्यापी विकास योजनेशी सांगड घालेल" हे दोन्ही पर्याय वापरले गेले.

"गहन/सखोल कृषि तालुका योजना" हा पर्याय चुकीचा आहे कारण तो प्रादेशिक विषमतेच्या समस्या दूर करण्यासाठी वापरला जाणारा एकात्मिक दृष्टिकोन नव्हता.

6 व्या पंचवार्षिक योजनेनुसार, शहरी भागातील एखादी व्यक्ती जर 2100 उष्मांकापेक्षा कमी मिळवत असेल तर ती व्यक्ती दारिद्र्यरेषेखालील मानली जाते. हे उष्मांक मुलभूत गरजा जसे की अन्न, कपडे आणि निवारा यासाठी आवश्यक असलेले अन्नोत्पादनाचे मोजमाप आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते 6 व्या पंचवार्षिक योजनेद्वारे निर्धारित केलेले दारिद्र्यरेषेखालील उष्मांकाच्या मापदंडाशी जुळत नाहीत.

अकरावी पंचवार्षिक योजना चुकीची आहे कारण या योजनेत समावेशक वृद्धीच्या संकल्पनेवर भर दिलेला नाही.

दहावी पंचवार्षिक योजनेने देखील समावेशक वृद्धीवर भर दिलेला नाही.

आठवी पंचवार्षिक योजना देखील समावेशक वृद्धीवर भर देत नव्हती.

त्यामुळे, एकमेव योग्य उत्तर आहे: अकरावी पंचवार्षिक योजना.

या प्रश्नाचे बरोबर उत्तर आहे पर्याय "12 वी पंचवार्षिक योजनेच्या."

राष्ट्रीय कृषी विस्तार आणि तंत्रज्ञान मिशन (NMAET) ही 12वी पंचवार्षिक योजना (2012-2017) दरम्यान आर्थिक बाबी संदर्भातील कॅबिनेट समितीने अंमलबजावणीला मान्यता दिली होती.

दामोदर खोरे योजना ही पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचा भाग होती. ही योजना नदी खोऱ्यांच्या संपूर्ण विकासावर केंद्रित होती. दुसरी, तिसरी आणि पाचवी पंचवार्षिक योजना आर्थिक विकासाच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर केंद्रित होती, जे दामोदर खोरे योजनेच्या किंवा नदी खोऱ्यांच्या विकासाशी संबंधित नव्हते.

भारताची पहिली पंचवार्षिक योजना 1951 ते 1956 या काळात राबवण्यात आली होती. ही योजना पंडित जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली आर्थिक नियोजन आयोगाने तयार केली होती. ही योजना कृषी आणि सिंचन प्रकल्पांवर केंद्रित होती आणि त्यात बांधकाम, उद्योग आणि सामाजिक सेवांवर देखील भर देण्यात आला होता.

बरोबर उत्तर: वरील सर्व

चौथ्या पंचवार्षिक योजनेत अवर्षणप्रवण क्षेत्र कार्यक्रम, सीमांत शेतकरी व शेतमजुर कार्यक्रम आणि लघु शेतकरी विकास कार्यक्रम हे तिन्ही कार्यक्रम सुरू करण्यात आले होते. त्यामुळे वरील सर्व पर्याय बरोबर आहेत.

**स्वाम सबमिशन** 2012 मध्ये 12 व्या पंचवार्षिक योजनेंत सादर करण्यात आले होते. याचा उद्देश भारतीय शेती क्षेत्राचे यांत्रिकीकरण वाढवणे होता आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुधारण्यासाठी आणि श्रमाच्या कमतरतेचा मुकाबला करण्यासाठी प्रगत शेती यंत्रांच्या वापरास प्रोत्साहन देणे होते.

नवीन भारताच्या दृष्टीकोनात पंडित नेहरू लोकशाही आणि समाजवादाच्या तत्त्वांवर भर देत होते. लोकशाही म्हणजे जनतेद्वारे जनतेसाठी सरकार, तर समाजवाद म्हणजे अर्थव्यवस्थेतील सामाजिक मालकी आणि नियंत्रण. त्यांचा विश्वास होता की हे तत्त्वे नवीन भारतासाठी न्याय्य आणि सुयोग्य समाज तयार करतील.

बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते नेहरूंच्या दृष्टीकोनामध्ये आढळणारे तत्त्व प्रतिबिंबित करत नाहीत. भांडवलशाही हा खाजगी मालकी आणि फायद्यावर आधारित एक आर्थिक मॉडेल आहे, तर लष्करशाही हे सैन्याच्या निरंकुश शासनाचे एक प्रकार आहे.

पर्याय 'तिसरी पंचवार्षिक योजना = (1966-71)' चूक आहे. कारण तिसरी पंचवार्षिक योजना 1961-66 काळात राबवली गेली होती, 1966-71 काळात नव्हे. इतर पर्याय पंचवार्षिक योजनांच्या कालावधीशी जुळतात.

भारतातील पहिला खत कारखाना सिंद्री येथे पहिल्या पंचवार्षिक योजनेत सुरू करण्यात आला होता. हे उत्तर बरोबर आहे कारण सिंद्री येथे "सिंद्री फर्टिलायझर अँड केमिकल्स लिमिटेड" या नावाचा पहिला खत कारखाना 1951 मध्ये स्थापन करण्यात आला होता. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण भटिंडा, कोची आणि हाजिरा येथे पहिल्या पंचवार्षिक योजनेत खत कारखाने नव्हते.

दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत औद्योगिक विकास आणि विशेषतः पायाभूत उद्योगांना प्राधान्य दिले गेले. पोलाद उद्योग हा पायाभूत उद्योगांचा एक महत्त्वाचा भाग आहे कारण तो इतर उद्योगांना कच्चा माल पुरवतो. त्यामुळे, दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत पोलाद उद्योगाला अग्रक्रम देण्यात आला. शेतीव्यवसाय देखील महत्त्वाचा होता पण प्राधान्य पोलाद उद्योगाला दिले गेले. सामाजिक न्याय हा तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचा प्राधान्यता असलेला क्षेत्र होता आणि जलसिंचन देखील एक महत्त्वाचा भाग होता पण पोलाद उद्योग जितका प्राधान्यता मिळाला नाही.

अकराव्या पंचवार्षिक योजना आराखड्याचे शिर्षक "जलद आणि अधिक सर्वसमावेशक वृद्धिकडे" होते.

हा पर्याय बरोबर आहे कारण तो वास्तविक शिर्षकाशी जुळतो. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते योजना आराखड्याच्या मूळ शिर्षकाशी जुळत नाहीत.

बरोबर उत्तर 8.00% आहे. दहाव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये एतद्देशिय स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GDP) वाढीचे उद्दिष्ट 8% ठेवण्यात आले होते, जे 8.5% च्या पूर्वीच्या उद्दिष्टापेक्षा कमी होते. हे उद्दिष्ट जागतिक अर्थव्यवस्थेतील मंदी, महागाई आणि पायाभूत सुविधांच्या कमतरतेसह विविध आव्हानांच्या प्रकाशात निश्चित करण्यात आले होते.

बरोबर उत्तर आहे "वरील सर्व".

तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या काळात विकासाची प्रक्रिया गंभीरपणे अडचणीत आली होती कारण:

* **शेतीच्या वृद्धीची प्रक्रिया मंद झाली होती:** हवामानातील अस्थिरता आणि अपुरी पायाभूत सुविधा यामुळे शेतीचे उत्पादन कमी झाले.
* **मोठी व्यापारी तूट:** आयातीमध्ये वाढ आणि निर्यातीमध्ये घट यामुळे व्यापारी तूट मोठी झाली.
* **निव्वळ बचतीचा दर वाढण्याऐवजी कमी झाला:** महागाई आणि औद्योगिक गुंतवणूक कमी झाल्यामुळे बचत कमी झाली.

वरील सर्व घटकांमुळे आर्थिक विकास कमी झाला आणि तिसरी पंचवार्षिक योजना अयशस्वी ठरली.

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेची संकल्पना "जलद आणि सर्वसमावेशक वृद्धी" होती कारण ती मोठ्या प्रमाणात आर्थिक विकास आणि सर्व लोकांच्या कल्याणावर केंद्रित होती. अन्य पर्याय अचूक नाहीत कारण ते योजनेच्या प्राथमिक उद्दिष्टांचे पूर्णपणे वर्णन करत नाहीत.

बरोबर उत्तर आहे "फक्त (a), (b), (c)".

* (a) बरोबर आहे कारण 12वी योजना 1 एप्रिल 2012 ते 31 मार्च 2017 पर्यंत राबवण्यात आली होती.
* (b) बरोबर आहे कारण 12 व्या योजनेंत दोन निश्चित मसुदे होते, एक 9% विकास दर आणि दुसरा 9.5% विकास दर धरून.
* (c) बरोबर आहे कारण 12 व्या योजनेंत औद्योगिक विकासाचा दर 9.6% आणि 10.9% अपेक्षित होता.

(d) चुकीचे आहे कारण 12 व्या योजनेंत शेती उत्पादनात वाढीचा दर 3.5% आणि 4.0% अपेक्षित होता.

हरित क्रांती, ज्यामध्ये उच्च उत्पादकतेच्या वाणांचा वापर, सिंचन आणि रासायनिक खतांचा प्रवेश यांचा समावेश होता, ती तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत (1961-1966) घडून आली. ही योजना शेती उत्पादकता वाढवण्यावर आणि भारताला अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण बनवण्यावर केंद्रित होती.

9 व्या पंचवार्षिक योजनेतील निर्यातप्रधान वृद्धी धोरण हे खाजगी क्षेत्राला उत्पादनाच्या पूर्ण क्षमतेपर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रोत्साहित करत होते. हे धोरण भारताच्या विविधतेचा आणि व्यापकतेचा पाया लक्षात घेता डिझाइन केले गेले होते, ज्यामुळे खाजगी क्षेत्राला त्याच्या वाढ आणि उत्पादकतेची क्षमता पूर्णपणे वापरण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. इतर पर्याय हे या कालावधीतील अर्थव्यवस्थेच्या इतर पैलूंशी संबंधित आहेत परंतु विशिष्टपणे निर्यातप्रधान वृद्धीवर लक्ष केंद्रित करत नाहीत.

पर्याय 50.3 बरोबर आहे कारण दहाव्या पंचवार्षिक योजनेनुसार (2002-2007) भारताच्या शेती क्षेत्राने 50.3 टक्के रोजगार प्रदान केला. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते हे आकडे दर्शवत नाहीत:

* 40.4 टक्के हे नऊव्या पंचवार्षिक योजनेतील शेतीच्या रोजगाराचे प्रमाण आहे.
* 45.0 टक्के हे अठव्या पंचवार्षिक योजनेतील शेतीच्या रोजगाराचे प्रमाण आहे.
* 58.4 टक्के हे इंडियन लेबर ब्युरोच्या आकडेवारीवर आधारित आहे आणि हे आकडे दहाव्या पंचवार्षिक योजनेच्या कालावधीचा संपूर्णपणे प्रतिनिधित्व करत नाहीत.

भारताच्या पंचवार्षिक योजनांमध्ये तात्पुरता खंड 1965 मध्ये भारत-पाकिस्तान युद्ध आणि सतत दोन वर्षे दुष्काळ या दोन्ही कारणांमुळे पडला. युद्धामुळे मोठा खर्च झाला तर दुष्काळामुळे कृषी उत्पादनात घट झाली. या दोन्हींमुळे अर्थव्यवस्थेवर ताण पडला आणि योजनेच्या ध्येयांची पूर्तता कठीण झाली. रुपयाचे अवमूल्यन आणि किंमत पातळीवरील वाढ यामुळे देखील अर्थव्यवस्था कमकुवत झाली. त्यामुळे, "वरील सर्व" हा बरोबर उत्तर आहे कारण युद्ध, दुष्काळ, अवमूल्यन आणि किंमत वाढ या सर्व घटकांमुळे पंचवार्षिक योजनांमध्ये खंड पडला होता.

भारतात शेती पाठोपाठ सर्वाधिक रोजगार उपलब्ध करणारा उद्योग हातमाग उद्योग आहे. साखर कारखाने, ज्यूट कारखाने आणि पोलाद कारखाने हे देखील प्रमुख उद्योग असले तरी ते हातमाग उद्योगापेक्षा तुलनेने कमी रोजगार उपलब्ध करून देतात.

ऊर्जा क्षेत्रासाठी दहाव्या पंचवार्षिक योजनेच्या एकूण खर्चाचा सर्वात जास्त वाटप (31.3%) ठेवण्यात आला कारण ऊर्जा सुरक्षा आणि पुरवठा ही त्यावेळी भारताच्या आर्थिक विकासासाठी महत्त्वाची प्राथमिकता होती. ऊर्जा क्षेत्रातील गुंतवणूकने विजेची उत्पादन क्षमता वाढवण्यास, पायाभूत सुविधा सुधारण्यास आणि शेवटच्या वापरकर्त्यांपर्यंत ऊर्जा पोहोचवण्यास मदत केली. सामाजिक क्षेत्र (28.9%), कृषी क्षेत्र (14.2%) आणि वाहतूक आणि दळणवळण (13.5%) यांना क्रमशः कमी वाटप देण्यात आले.

नवव्या पंचवार्षिक योजनेनुसार, अर्थव्यवस्थेची लक्ष्यित जी.डी.पी. वाढ दर 6.5% होती. हे उद्दिष्ट 7%, 8% किंवा 7.5% पेक्षा कमी होते, म्हणून पर्याय 6.5% बरोबर आहे.

दहाव्या पंचवार्षिक योजनेत कृषी क्षेत्राचा सकल उत्पन्न दर 3.7% होता, तर अकराव्या पंचवार्षिक योजनेत तो 4.5% झाला. म्हणून, अकराव्या पंचवार्षिक योजनेत तो 3.7% ते 4.5% पर्यंत वाढला. उर्वरित पर्याय कृषी क्षेत्राच्या सकल उत्पन्न दरात झालेल्या वाढीची चुकीची माहिती देतात.

भारताच्या दहाव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये सहकारास प्रोत्साहन हे लक्ष्य निश्चित केले नव्हते. या योजनेची मुख्य लक्ष्ये दारिद्र्य कमी करणे, रोजगार निर्माण करणे, आर्थिक विकास दर वाढवणे आणि प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण करणे होती. सहकाराला प्रोत्साहन देणे हे नवव्या पंचवार्षिक योजनेचे लक्ष्य होते.

**स्पष्टीकरण:**

सातवी पंचवार्षिक योजनेत (1985-1990) कृषी विकासाधिपटीत वृद्धी व्यूहरचना स्वीकारण्यात आली होती. या व्यूहरचनेचा उद्देश कृषी उत्पादकता आणि किफायतशीरतेमध्ये वाढ करणे होता.

बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* तिसरी पंचवार्षिक योजना (1961-1966) कृषी विकासावर केंद्रित नव्हती.
* पाचवी पंचवार्षिक योजना (1974-1979) रोजगार निर्मिती आणि गरिबी निवारणावर भर देत होती.
* दहावी पंचवार्षिक योजना (2002-2007) जल व्यवस्थापन आणि शेती पूर्वाधार यांवर लक्ष केंद्रित करत होती.

सातवी पंचवार्षिक योजना (1985-1990) ही "अन्न, काम आणि उत्पादकता" यावर लक्ष केंद्रित करणारी भारताची पहिली पंचवार्षिक योजना होती. या योजनेचा उद्देश ग्रामीण गरिबी आणि बेरोजगारी कमी करणे तसेच अन्न सुरक्षा आणि कृषी उत्पादकता सुधारणे हा होता. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्यांनी या विशिष्ट क्षेत्रांवर भर दिला नाही.

दहावी योजना ही बरोबर उत्तर आहे कारण गुप्ता समिती ही दहावी योजना कालावधीत (2002-2007) प्रतिवर्षी 10 दशलक्ष रोजगार संधी निर्माण करण्याच्या उद्दिष्टाने स्थापन करण्यात आली होती.

दामोदर खोरे योजना ही पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचा भाग आहे. ही योजना १९५१ मध्ये सुरू करण्यात आली होती आणि तिचा उद्देश दामोदर नदीच्या खोऱ्यातील पूर नियंत्रण, सिंचन आणि वीज निर्मिती होता.

चौथी पंचवार्षिक योजना 1 एप्रिल 1969 रोजी सुरू झाली. ही योजना 1969 ते 1974 पर्यंत चालली. त्यामुळे पर्याय "1969" बरोबर आहे.

शेती आणि पायाभूत सुविधांचा विकास हे पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट होते कारण भारताला अन्नधान्याची कमतरता होती आणि पायाभूत सुविधा देखील मागासलेल्या होत्या. त्यामुळे, योजनेने या क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित केले जेणेकरून देशाच्या आर्थिक विकासाचा मजबूत पाया तयार होऊ शकेल.

अकराव्या पंचवार्षिक योजनेनुसार, बेरोजगारीचा दर 1993-94 मध्ये 6.1% वरून 2004-05 मध्ये 8.3% पर्यंत वाढला. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते योजनेत नमूद केलेल्या प्रमाणापेक्षा कमी किंवा जास्त आहेत.

बाराव्या पंचवार्षिक योजनेचे (2012 - 17) मुख्य उद्दिष्ट "जलद, शाश्वत आणि अधिक सर्वसमावेशक वद्धि" साधणे होते. याचा अर्थ भेदभाव न करता किंवा पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता सर्व नागरिकांसाठी आर्थिक वाढीचा लाभ सुनिश्चित करणे होता.

बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* "आर्थिक वृद्धि व स्थिर विकास साधणे" हे बाराव्या योजनेचे एक उप-उद्दिष्ट होते, परंतु मुख्य उद्दिष्ट नव्हते.
* "जलद वृद्धि व विकास साधणे" देखील एक उप-उद्दिष्ट होते, परंतु "शाश्वत" किंवा "समावेशक" वृद्धीवर जोर नव्हता.
* "जलद व अधिक सर्वसमावेशक वृद्धि साधणे" हे देखील एक उप-उद्दिष्ट होते, परंतु त्यात "शाश्वत" घटक अनुपस्थित होता.